Alienacja według Marksa: historia, formy i krytyczna lektura jego rękopisów i dzieł dojrzałych

Home » Gospodarka » Alienacja według Marksa: historia, formy i krytyczna lektura jego rękopisów i dzieł dojrzałych

Alienacja była jedną z najintensywniejszych debat filozoficznych i politycznych XX wieku. Choć zwykle kojarzymy ją bezpośrednio z Karlem Marksem, jego teoria nie powstała w formie zamkniętej i nie rozwijała się w prosty sposób. Powstała pod wpływem szoku wywołanego nieopublikowanymi rękopisami, nowymi odczytaniami i zmaganiami społecznymi.Ponowne odkrycie wczesnych i dojrzałych pism Marksa zmieniło obraz tej koncepcji i wprowadziło ją na rynek międzynarodowy, zmieniając nie tylko samą teorię, ale także jej odbiór publiczny.

W swoich „Rękopisach ekonomiczno-filozoficznych” z 1844 roku Marks wprowadził ideę „pracy wyalienowanej” i przesunął punkt ciężkości problemu z sfery religijnej, politycznej czy filozoficznej na produkcję materialną. Dzięki temu posunięciu ekonomia stała się kluczem do zrozumienia i zniesienia innych form alienacji. Było to jednak pierwsze przybliżenie dokonane przez bardzo młodego Marksa, mocny, lecz niekompletny szkic.Kilkadziesiąt lat później jego badania doprowadziły go do sformułowania bardziej precyzyjnej i rygorystycznej koncepcji, widocznej przede wszystkim w Grundrisse i w Kapitale.

Od Hegla do Marksa: genealogia pojęcia

Przed Marksem Hegel rozwinął ten problem w Fenomenologii ducha, posługując się takimi pojęciami, jak: alienacja (oziębienie stosunków), alienacja (alienacja) i Vergegenständlichung (obiektywizacja). Dla lewicowego heglizmu kwestia ta zajmowała honorowe miejsce.Ludwig Feuerbach poczynił decydujący krok, wyjaśniając alienację religijną jako projekcję istoty ludzkiej na wyimaginowanego boga. Termin ten jednak zanikł w filozofii drugiej połowy XIX wieku, a sam Marks używał go rzadko w swoich dziełach opublikowanych za jego życia; co więcej, marksizm II Międzynarodówki prawie się nim nie zajmował.

Tymczasem inni autorzy zarysowali pokrewne koncepcje. Émile Durkheim mówił o „anomii”, odnosząc się do kryzysów normatywnych związanych z rosnącym podziałem pracy; Georg Simmel analizował bezosobową dominację instytucji W odniesieniu do jednostek Max Weber koncentrował się na biurokratyzacji i racjonalnej kalkulacji jako cechach kapitalizmu. Jego celem była jednak reforma istniejącego porządku, a nie jego zastąpienie.

Wielki powrót tego terminu nastąpił wraz z Georgiem Lukácsem, który w 1923 r. wprowadził termin „reifikacja”, aby nazwać świat pracy, który staje się rzeczą i jest narzucany podmiotom za pomocą zewnętrznych praw. W 1932 roku publikacja Rękopisów z 1844 roku zapaliła lontMarks opisał tam alienację jako proces, w którym produkt pracy staje się obcy producentowi i sprawuje nad nim władzę. Zidentyfikował cztery aspekty alienacji w społeczeństwie burżuazyjnym: alienację od produktu, od aktywności zawodowej, od „istoty gatunkowej” oraz od innych ludzi.

Kluczowa różnica w stosunku do Hegla polega na tym, że dla Marksa alienacja nie jest samym uprzedmiotowieniem, ale zjawiskiem historycznym związanym ze szczególną formą produkcji: kapitalizmem i pracą najemną. To, co u Hegla wydawało się koniecznością ontologiczną, u Marksa jest cechą epoki i dlatego podlega transformacji.

Uniwersalne wyobcowanie czy lokalne złe samopoczucie?

Na przełomie wieków wielu myślicieli zaczęło traktować alienację jako uniwersalną cechę życia. Martin Heidegger w „Byciu i czasie” mówił o „upadku” (Utracone), rozumiane jako egzystencjalny sposób bycia-w-świecie, a nie jako przejściowa wada, której możemy się pozbyć. Pytanie zatem powróciło do indywidualnego istnienia, spychając stosunki produkcyjne na dalszy plan.

Po II wojnie światowej francuski egzystencjalizm spopularyzował pogląd na alienację jako rozproszone złe samopoczucie, rodzaj nieprzekraczalnej przepaści między indywidualnością a światem doświadczeń. W tym kontekście Niektórzy autorzy zaczerpnęli z Marksa pożyteczne fragmenty, ale odhistorycznili je i nie oparli na krytyce stosunków kapitalistycznych.Herbert Marcuse na przykład miał skłonność do mylenia alienacji z uprzedmiotowieniem i w dziele Eros i cywilizacja bronił zniesienia pracy jako drogi emancypacyjnej, by ostatecznie skonfrontować dominację technologiczną w ogóle z coraz bardziej pesymistycznym tonem.

Alienacja – od warsztatu do fabryki: rdzeń ekonomiczny

U Marksa alienacja ma swoje korzenie w strukturze ekonomicznej: Społeczeństwo jest podzielone na tych, którzy wytwarzają bogactwo i na tych, którzy je przywłaszczają.Kapitalizm kupuje towar „siłę roboczą” po cenie rynkowej i w trakcie jego konsumpcji – czasu pracy – wydobywa znacznie wyższą wartość. Płace nie zwracają całego wytworzonego bogactwa: różnica stanowi wartość dodatkową, legalnie zawłaszczaną przez kapitalistę. Ta normalizacja wyzysku, akceptowana jako rutyna, jest wyraźnym symptomem alienacji społecznej.

Z tej perspektywy Marks rozumie, że w pracy kapitalistycznej jednostka wyzbywa się siebie, staje się wymienną częścią maszyn produkcyjnychProdukt nie tylko nie należy do pracownika; kiedy staje się kapitałem, powraca jako narzędzie jego własnej ujarzmienia. W tradycyjnym przemyśle rzemieślnik władał narzędziem; w przemyśle na dużą skalę rytm maszyny dyktuje tempo, a pracownik podąża za nim. Rezultatem jest zubożenie doświadczenia zawodowego, które tłumi kreatywność i zdolności intelektualne.

To wyobcowanie ekonomiczne generuje „pochodne” w innych sferach. W sferze religijnej Marks powraca do Feuerbacha i postrzega wiarę jako pocieszenie dla cierpiącej ludzkości, ale także jako mechanizm tłumiący impuls transformacyjny. Słynna idea religii jako „opium dla ludu” nie jest obrazą, lecz podwójną diagnoząZ jednej strony potępia warunki materialne, które wymagają wygody; z drugiej strony rozumie funkcję ulgi, jaką religia spełnia w bezdusznym świecie.

Formy alienacji robotnika według Marksa

W rękopisach z 1844 r. Marks szczegółowo opisuje cztery wymiary alienacji robotniczej, które później zinterpretował na nowo w świetle swojej dojrzałej, krytycznej teorii ekonomicznej. Wymiary te nie są kaprysami psychologicznymi, lecz efektami kapitalistycznej organizacji pracy:

• Odnośnie produktu: to, co zostało stworzone, zostaje zobiektywizowane w stosunku do producenta jako coś obcego i dominującego.
• Jeśli chodzi o samą działalność: praca sama w sobie jest odbierana jako wymuszona, zewnętrzna i wroga ludzkim potrzebom pracownika.
• Z „istoty ogólnej”: ludzka zdolność do tworzenia i współpracy zostaje przesłonięta i wyobcowana.
• Jeśli chodzi o pozostałe, więzy solidarności ulegają zerwaniu i przekształceniu za pośrednictwem rzeczy i dóbr.

Kluczem do interpretacji jest to, że dla Marksa, Formy te nie wynikają z nieuniknionej kondycji ludzkiej, lecz ze szczególnych relacji społecznych, które można przekształcić.Rozwiązanie nie leży zatem w indywidualnym wycofaniu, lecz w zbiorowych praktykach zdolnych zmienić te relacje.

Wartość dodatkowa i dwa obiegi: od prostej wymiany do kapitału

Marks wyraźnie rozróżniał prostą wymianę (M–D–M) od ruchu okrężnego właściwego kapitałowi (D–M–D'). W drugim przypadku ostateczna ilość pieniędzy (D') przekracza początkową ilość (D) i ta nadwyżka jest wartością dodatkową.Źródłem tej różnicy nie jest barter ani zwyczajny handel, ale fakt, że siła robocza tworzy więcej wartości, niż otrzymuje w postaci płac. W miarę jak pracownicy stają się towarem podlegającym podaży i popytowi, cena ich siły roboczej ulega wahaniom i często spada, podczas gdy ich wydajność stale rośnie.

Dlatego Marks opisuje panowanie kapitalisty jako „panowanie rzeczy nad ludźmi”, martwej pracy nad żywą pracą. Warunki materialne zdają się rządzić tymi, którzy je tworzą, a ludzie jawią się jedynie jako wsparcie dla procesów, które stają się autonomiczne.Ta „personifikacja rzeczy” i „obiektywizacja ludzi” stanowi bardzo trafną syntezę alienacji w kapitalizmie.

Od Grundrisse do Kapitału: skok rygoru

Kiedy w latach 70. XX wieku opublikowano Grundrisse (napisane w latach 1857-1858), głębia dojrzałej myśli Marksa stała się oczywista. Wyjaśnia ona, że Ogólna wymiana działań i produktów staje przed każdym człowiekiem jako coś zewnętrznego, niezależnego, „rzecz”Więź społeczna między ludźmi przekształca się w relację społeczną między rzeczami, a zdolność osobista staje się „zdolnością rzeczy”.

W szkicach z lat 1863–1864 do części VI Księgi I Kapitału logika ta została jeszcze bardziej doprecyzowana: społeczna wydajność pracy pojawia się jako atrybut kapitału, a prawdziwe „uosobienie” materii pojawia się równocześnie z „reifikacją” podmiotów. Mylące jest to, że pracownik podporządkowuje się warunkom pracy, gdy w rzeczywistości warunki te są wynikiem jego własnej pracy społecznej..

Słynny fragment „Kapitału” poświęcony „fetyszyzmowi towarowemu” stanowi uzupełnienie tej tezy. Marks pokazuje tam, jak w produkcji towarowej stosunki międzyludzkie nie są przedstawiane jako to, czym są, lecz jako relacje między rzeczami. Fetyszyzm nie zastępuje teorii alienacji, lecz raczej ją wyjaśnia z punktu widzenia towarów., podczas gdy alienacja dokonuje się z perspektywy stosunków społecznych.

Ideologia czy struktura: alienacja jako kategoria konstytutywna

Niektórzy redukują alienację do „zniekształcenia świadomości”, w którym akceptujemy, że rzeczy powinny pośredniczyć w naszych relacjach. Nie negując tego aspektu, głębsza, ontologiczno-społeczna interpretacja podkreśla, że Alienacja wynika z samej struktury ekonomicznej: z podziału społecznego na producentów i zawłaszczającychIdeologia jest zatem niczym innym jak sposobem, w jaki podział ten jest bezkrytycznie przyjmowany i staje się zdrowym rozsądkiem.

W tym świetle praca najemna jawi się jako współczesna forma systematycznego podporządkowania – jakkolwiek złocone by nie były jej łańcuchy. Siłę roboczą kupuje się po cenie rynkowej, wyciąga się z niej więcej wartości, niż się za nią płaci, a różnica ta finansuje reprodukcję kapitału.Fakt, że sytuacja ta jest postrzegana jako normalna, świadczy o tym, że ideologia ta skutecznie maskuje ekonomiczne przyczyny alienacji.

Z laboratorium intelektualnego na ulicę: zastosowania i nadużycia tego terminu

Od połowy XX wieku koncepcja ta jest przedmiotem autentycznej fascynacji. W socjologii amerykańskiej alienację zaczęto traktować jako problem przystosowania się jednostki.Spychając czynniki społeczno-historyczne na dalszy plan. Etykieta została tak rozciągnięta, że ​​ostatecznie oznaczała wszystko, od bezsensowności po konformizm, anomię, nadmierną specjalizację, konsumpcjonizm czy apatię.

Równocześnie psychoanaliza Ericha Fromma czerpała z idei Marksa, ale nadmiernie akcentowała wymiar subiektywny. Zdefiniował alienację jako doświadczenie poczucia się outsiderem, opierając się głównie na tekstach Marksa z 1844 roku. Czyniąc to, odsunął na dalszy plan specyfikę pracy wyobcowanej i obiektywną alienację, która dotyka pracownika w procesie produkcji.

W latach sześćdziesiątych Guy Debord powiązał alienację z produkcją niematerialną i spektaklem: oprócz produkcji masy „musiały” w sposób wyobcowany konsumować. Jean Baudrillard ze swej strony przesunął środek ciężkości w stronę konsumpcjiktóre uważał za fundament nowoczesnego społeczeństwa i „ery radykalnej alienacji”. Termin ten zaczął jednak tracić swoje znaczenie z powodu nadużywania: słowo to oznaczało wszystko, a ostatecznie niemal nic.

Humanizm praktyczny: przekształcać świat, a nie tylko go interpretować

Teoria i praktyka Marksa wynikają z impulsu etycznego: nie zadowala się on samym wyjaśnianiem, Celem jest zmiana warunków, które okaleczają ludzkie życieTen humanizm nie jest moralizatorski; to naukowa krytyka ekonomii politycznej w służbie emancypacji. Wielorakie formy alienacji, których doświadczamy – kulturowa, polityczna, religijna – ostatecznie opierają się na alienacji ekonomicznej.

Stąd przezwyciężanie alienacji przedstawiane jest jako praktyka zbiorowa: ruchy społeczne, związki zawodowe i partie walczące o transformację stosunków produkcjiKiedy począwszy od lat 30. XX wieku, a później wraz z falą publikacji w latach 70. XX wieku, pojawiły się teksty „drugiej generacji” na temat alienacji, koncepcja ta przestała być domeną szkół szkolnych i przeniosła się do miejsc pracy i na ulice.

W tej podróży kategoria ta pokazała swoją siłę: pozwoliła nam zrozumieć, dlaczego relacje między ludźmi degradują się do relacji między rzeczami i Jak odwrócić tę inwestycję, przechodząc ze sfery konieczności do sfery wolnościNie jest to etykieta społecznej melancholii, ale istotne narzędzie interwencji w rzeczywistość.

Znaczenie we współczesności: neoliberalizm i niepowodzenia związków zawodowych

Ostatnie dekady przyniosły porażki na rynku pracy i długotrwały kryzys lewicy. Neoliberalizm przywrócił mechanizmy wyzysku, które pod wieloma względami przypominają te z XIX wieku.Prekarność, intensyfikacja, fragmentacja i wolna amerykanka to cechy definiujące ten scenariusz. W tym kontekście powrót do marksistowskiej koncepcji alienacji nie jest jedynie archeologią, lecz koniecznością analityczną i polityczną.

Marks nie daje „odpowiedzi na wszystko”, ale zadaje istotne pytania: W jaki sposób nasza praca i nasze relacje stają się dla nas obce?jak rzeczy Czy ci, którzy je tworzą, ostatecznie nimi rządzą? Jakie instytucje reprodukują tę alienację? Jakie konkretne praktyki mogą ją zniwelować? Powrót do tych pytań rzuca światło na ograniczenia współczesności i pomaga wyobrazić sobie rozwiązania.

Klucz pozostaje w centrum produkcji: dopóki siła robocza będzie towarem, dopóki obwód D-M-D' narzuca swoją logikę wycenyProdukt nadal będzie sprawował zewnętrzną władzę nad producentem. Dlatego krytyka, która nie traci z oczu ekonomicznych korzeni, jest niezbędna, aby uniknąć mylenia objawów z przyczynami.

Krótko mówiąc, historia pojęcia alienacji odsłania ciągłe napięcie między dwiema tendencjami: jedną, która przekształca je w etykietę egzystencjalną, psychologizowaną i odhistorycznioną, oraz drugą, która zakorzenia je w stosunkach produkcji i w zbiorowej praktyce zdolnej do ich przekształcenia. primera konsole; ten drugi Niepokoi i porządkuje. I właśnie ten drugi aspekt pulsuje w dojrzałej twórczości Marksa.

Kiedy stosunki społeczne jawią się jako „stosunki między rzeczami”, a produktywność społeczna jest maskowana jako atrybut kapitału, krytyka fetyszyzmu i alienacji staje się kompasem. Nie po to, by powtarzać slogany, ale by… strategie przewodnika:odbudować współpracę, zdemokratyzować kontrolę nad środkami produkcji, oddzielić pewne sfery życia od towarów i zmniejszyć zależność od rynku jako uniwersalnego mediatora stosunków międzyludzkich.

Z perspektywy czasu można zrozumieć, dlaczego termin ten uwodził całe pokolenia, a jednocześnie dlaczego stracił na znaczeniu, gdy zaczęto go stosować do wszystkiego bez rozróżnienia. Jej siła nie polega na nazywaniu jakiegokolwiek dyskomfortu, ale na rozszyfrowywaniu logiki, która przekształca nasze możliwości w „cechy rzeczy”Przywrócony w całej swojej gęstości, staje się na nowo narzędziem myślenia i działania w świecie, w którym zbyt często produkty naszej pracy siedzą na tronie, a my na ławce rezerwowych.

To, co pozostało, to coś więcej niż uroczyste hasło – to jasna orientacja: mniej wyobcowane społeczeństwo wymaga zajęcia się korzeniami ekonomicznymi, które podtrzymują resztę wyobcowania, i stworzenia sposobów życia, w których ludzki potencjał nie będzie gubił się w rzeczach. ani ludzie nie pojawiają się jako cienie przedmiotów, które wytwarzająW tym właśnie tkwi istota myśli Marksa: nie tyle w z góry określonych odpowiedziach, co w krytyce, która patrząc kapitalizmowi w twarz, otwiera ścieżki do jego przezwyciężenia.